Samenvatting

De laatste peilingen onder Utrechtse kinderen en jongeren van najaar 2019 laten zien dat het over het algemeen goed gaat met de Utrechtse jeugd. De meeste kinderen en jongeren zijn positief over hun eigen gezondheid en voelen zich gelukkig. De vaccinatiegraad onder 2- en 5-jarigen en HPV-gevaccineerde meisjes neemt licht toe. Er zijn echter ook ontwikkelingen die aandacht vragen. Bijna de helft van de jongeren voelt zich vaak gestrest. Sociaal-economische gezondheidsverschillen zijn soms al op jonge leeftijd zichtbaar en kinderen en jongeren die opgroeien in eenouder- en co-oudergezinnen laten op meerdere gezondheidsaspecten een ongunstiger beeld zien dan leeftijdsgenoten die opgroeien bij beide ouders. Landelijke studies laten een toename van mentale gezondheidsproblemen onder jeugd zien als gevolg van de coronacrisis. Cijfers over de gezondheid van Utrechtse kinderen en jongeren in coronatijd worden nu verzameld.

Corona-effecten op gezondheid jeugd zijn zorgelijk

In Utrecht wordt momenteel kwalitatief onderzoek gedaan naar hoe de Utrechtse jeugd de impact van corona(maatregelen) op hun gezondheid beleeft. Resultaten volgen in het najaar van 2021. In het najaar van 2021 wordt ook grootschalig vragenlijstonderzoek gedaan naar de gezondheid van de Utrechtse jeugd. Landelijk onderzoek laat zien dat de coronamaatregelen die sinds maart 2020 van kracht zijn een grote impact hebben op het leven van kinderen en jongeren. Uit onderzoek van het Emma Kinderziekenhuis Amsterdam UMC blijkt dat kinderen en jongeren vaker mentale gezondheidsproblemen ervaren, zoals eenzaamheid, somberheid en angst als gevolg van de coronacrisis. De Kindertelefoon meldt in januari 2021 een stijging van 21% van kinderen die contact opnemen over emotionele problemen ten opzichte van de eerste lockdown (16% meer gesprekken over depressie, 31% meer gesprekken over eenzaamheid en 31% meer gesprekken over zelfdoding (gemiddeld 21 gesprekken over zelfdoding per dag)). Ook het aantal gesprekken over huiselijk geweld is toegenomen. Een toename van mentale klachten en eenzaamheid wordt ook gezien bij studenten en jongvolwassenen. Meer over deze leeftijdsgroep in het hoofdstuk Gezondheid volwassenen. In een onderzoek van de Kinderombudsman noemen kinderen en jongeren als positief aspect van de coronatijd dat ze meer vrije tijd hebben. Uit onderzoek van het Mulier Instituut en JOGG blijkt dat kinderen en jongeren minder zijn gaan bewegen en sporten als gevolg van corona, terwijl beeldschermgebruik juist is toegenomen. Verwacht wordt dat dit zal leiden tot een gewichtstoename bij kinderen en jongeren. 

Ook in Utrecht klinken signalen over de gevolgen van corona(maatregelen) op de gezondheid en het mentaal welbevinden van jongeren, die aansluiten bij de landelijke onderzoeksresultaten. In het kader van een subsidieregeling om jongeren perspectief en ondersteuning te bieden in coronatijd, zijn zo’n dertig verkennende gesprekken gevoerd met jongeren en jongvolwassenen uit de stad. De jongeren die deelnamen aan de gesprekken geven aan dat door het wegvallen van het ritme van school, sport en ander vormen van dagbesteding, ze minder bewegen en ongezonder eten. Ook geven sommige jongeren aan een toename te zien van drugsgebruik in hun omgeving. De mentale druk van alle maatregelen wordt als groot ervaren en raakt volgens de jongeren een steeds groter deel van deze groep.

De resultaten in dit hoofdstuk hebben verder alleen betrekking op de periode voor corona.

Kerncijfers

 2017201820192020
% basisschoolleerlingen (groep 7 en 8) met goed ervaren gezondheid90-90-
% basisschoolleerlingen (groep 7 en 8) dat zich meestal (heel) gelukkig voelt--89-
% basisschoolleerlingen (groep 7 en 8) dat wel eens alcohol heeft gedronken20-17-
% basisschoolleerlingen (groep 7 en 8) met verhoogd risico op psychosociale problemen13-12-
% basisschoolleerlingen (groep 7 en 8) dat wel eens gepest wordt op school14-14-
% basisschoolleerlingen (groep 7 en 8) met een chronisch ziek of verslaafd gezinslid10-11-
% VO-leerlingen (2e en 4e klas) met goed ervaren gezondheid--87-
% VO-leerlingen (2e en 4e klas) dat zich meestal (heel) gelukkig voelt--87-
% VO-leerlingen (2e en 4e klas) dat alcohol heeft gedronken in de afgelopen vier weken--15-
% VO-leerlingen (2e en 4e klas) dat wel eens heeft gerookt--6-
% VO-leerlingen (2e en 4e klas) dat zich vaak gestrest voelt--48-
% VO-leerlingen (2e en 4e klas) dat ernstig eenzaam is--7-

* In 2019 is de Gezondheidsmonitor Jeugd voor het eerst afgenomen in Utrecht. Hiermee start een nieuwe reeks aan metingen in klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs, waardoor vergelijkingen over de tijd nog niet mogelijk zijn. 
Bron: Jeugdmonitor Utrecht & Gezondheidsmonitor Jeugd, gemeente Utrecht

Utrechtse jeugd voelt zich gezond en gelukkig

Uit vragenlijstonderzoek dat is uitgevoerd in het najaar van 2019 (voor de coronacrisis) blijkt dat 90% van de basisschoolleerlingen uit groep 7 en 8 zich gezond voelt. Dit percentage is de afgelopen jaren gelijk gebleven. Van de jongeren uit klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs voelt 87% zich gezond. Deze cijfers zijn afkomstig uit een nieuw gestart onderzoek in het voortgezet onderwijs, waardoor vergelijkingen met eerdere jaren nog niet mogelijk zijn. Kinderen uit gezinnen met een hoge welvaart en kinderen en jongeren zonder migratieachtergrond beoordelen hun eigen gezondheid vaker als goed, evenals kinderen en jongeren die bij beide ouders wonen. Van de basisschoolleerlingen uit groep 7 en 8 geeft 89% aan zich meestal (heel) gelukkig te voelen, voor jongeren uit klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs is dat 87%. Kinderen en jongeren die bij beide ouders wonen zijn vaker gelukkig dan gemiddeld. Dat geldt ook voor kinderen uit gezinnen met een hoge welvaart.

Alcoholgebruik en roken hangen samen met welvaart en migratieachtergrond

Eén op de zes Utrechtse kinderen heeft wel eens (een slokje) alcohol gedronken. Na een eerdere daling, blijft dit percentage sinds 2013 stabiel. Het drinken van (een slokje) alcohol komt vaker voor bij kinderen uit gezinnen met een hoge welvaart en kinderen uit gezinnen met co-ouderschap. Van de Utrechtse jongeren zegt 15% alcohol te hebben gedronken in de afgelopen vier weken (6% in klas 2 en 25% in klas 4). Alcoholgebruik komt vaker voor bij jongeren met een westerse achtergrond. 6% van de jongeren heeft wel eens een sigaret gerookt (2% in klas 2 en 10% in klas 4). Vmbo- en havo-leerlingen experimenteren vaker met roken. Onder jongeren met een Turkse achtergrond wordt vaker een waterpijp gerookt dan gemiddeld in Utrecht.

Leerlingen in het speciaal (basis)onderwijs zijn vaker te zwaar

9% van de 5/6-jarigen en 14% van de 10/11-jarigen in het reguliere basisonderwijs heeft overgewicht. Na een eerdere daling is het percentage kinderen en jongeren met overgewicht de laatste jaren gestabiliseerd. Overgewicht en obesitas komt vaker voor bij leerlingen in het speciaal (basis)onderwijs. Van de leerlingen in het speciaal (basis)onderwijs die te zwaar zijn, heeft ongeveer één op de drie obesitas. In het reguliere basisonderwijs heeft iets meer dan een vijfde van de te zware leerlingen obesitas.

11% van de Utrechtse kinderen heeft een chronisch ziek of verslaafd gezinslid

Eén op de negen kinderen geeft aan een chronisch ziek of verslaafd gezinslid te hebben. Deze jonge mantelzorgers laten op verschillende onderwerpen een ongunstiger beeld zien. Zo hebben kinderen met een chronisch ziek of verslaafd gezinslid vaker grote taken thuis, minder vaak een goed ervaren gezondheid en minder vaak een goede relatie met hun ouders. Kinderen uit gezinnen met een lage welvaart hebben vaker een chronisch ziek of verslaafd gezinslid.

Opgroeien in een zorgsituatie geeft lagere kwaliteit van leven

In het onderzoek ‘Bezorgd naar school. Kwaliteit van leven van scholieren met een langdurig ziek gezinslid’ rapporteert het SCP dat in Nederland 17% van de middelbare scholieren samenwoont met een langdurig ziek gezinslid. Scholieren met een zorgsituatie thuis scoren minder goed op levenstevredenheid, ervaren gezondheid, psychosomatische klachten (lastig in slaap komen, vermoeidheid, gevoel van uitputting) en schooldruk. Scholieren die opgroeien met een langdurig ziek gezinslid geven aan dat de zorgsituatie, samen met de emotionele druk die dat met zich meebrengt, meer invloed heeft op hun kwaliteit van leven dan de extra tijd die zij besteden aan (huishoudelijke) taken. Utrechtse cijfers onder basisschoolleerlingen en leerlingen in het voortgezet onderwijs laten een vergelijkbaar beeld zien, waarbij kinderen en jongeren met een chronisch ziek gezinslid lager scoren op ervaren gezondheid, een verhoogd risico hebben op psychische problemen en vaker taken in huis hebben.

Deel van de kinderen heeft een minder goede psychosociale gezondheid

Eén op de acht kinderen heeft een verhoogd risico op psychosociale problemen. Dit percentage is al jaren stabiel. Het risico op psychosociale problemen is hoger voor kinderen uit eenoudergezinnen en uit gezinnen met een lage welvaart. 88% van de kinderen heeft een positief zelfbeeld (tevreden met/trots op zichzelf). Het percentage Utrechtse kinderen met faalangstige gevoelens is niet verder gestegen en blijft 14%. Ook het aandeel basisschoolleerlingen uit groep 7 en 8 dat op school wordt gepest blijft stabiel op 14%. Van de basisschoolleerlingen uit groep 7 en 8 geeft 24% aan zich vaak gestrest te voelen.

48% van de jongeren voelt zich vaak gestrest

Bijna de helft van de leerlingen uit klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs voelt zich vaak gestrest. Dit geldt voor 39% van de vmbo-leerlingen, 54% van de havo-leerlingen en 53% van de vwo-leerlingen. Als belangrijkste oorzaken van stress worden school of huiswerk en de combinatie van alles wat jongeren moeten doen genoemd. Meisjes voelen zich vaker gestrest, net als jongeren die in een gezin met co-ouderschap opgroeien. 7% van de jongeren is ernstig eenzaam. Ernstige eenzaamheid komt vaker voor bij jongeren uit eenoudergezinnen of andere gezinsvormen (zoals met een eigen ouder en stiefouder, pleegouders of grootouders), bij jongeren met een Marokkaanse of Turkse achtergrond en bij vmbo-leerlingen.

Vaccinatiegraad 2- en 5-jarigen en HPV gevaccineerde meisjes neemt licht toe

In verslagjaar 2020 is in Utrecht het percentage gevaccineerde 2-jarigen voor het tweede jaar op rij licht gestegen, nadat het sinds 2013 jaarlijks daalde. 92,5% van de 2-jarigen (geboortecohort 2017) is volledig gevaccineerd volgens het Rijksvaccinatieprogramma. Ook landelijk was er dit jaar voor het eerst weer een stijging zichtbaar van de vaccinatiegraad onder 2-jarigen. In de wijken Overvecht, Binnenstad en Zuidwest is de vaccinatiegraad onder 2-jarigen onder de 90%. Het percentage gevaccineerde 5-jarigen in Utrecht nam voor het eerst in vier jaar weer licht toe. De vaccinatiegraad onder 10-jarigen nam iets af voor BMR (bof, mazelen, rode hond) en bleef na eerdere daling in voorgaande jaren gelijk voor DTP (difterie, tetanus, polio). Het percentage 13- tot 14-jarige meisjes dat gevaccineerd is tegen HPV (humaan papillomavirus) steeg in verslagjaar 2020 tot 55%. Eerder daalde dit percentage van 58% in 2017 naar 49% in 2018. De vaccinatiegraad voor HPV in Utrecht is relatief hoog vergeleken met de andere drie grote steden en met het landelijke percentage. De HPV vaccinatiegraad verschilt sterk tussen de wijken. In de wijken Noordoost en Oost is 78% van de 13- tot 14-jarige meisjes gevaccineerd tegen HPV vergeleken met 27% in Overvecht. 74% van de Utrechtse 14- tot 18-jarigen is gevaccineerd tegen meningokokken ACWY. Dit percentage is vergelijkbaar met de andere drie grote steden, maar lager dan landelijk.

Global Goals dashboard

Utrecht wil een stad zijn waarin gezondheid en leefbaarheid voorop staan. We stoppen daarom energie in een betere kwaliteit van leven voor iedereen. Internationaal leveren we daarmee een bijdrage aan de Sustainable Development Goals (SDG’s). Dat zijn de 17 duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties (VN) om samen te werken aan een betere wereld voor iedereen.

Voor Gezondheid gaat het om de stedelijke doelstellingen Veerkracht en gelijke kansen en Zorg dichtbij en op maat. De SDG’s richten zich op:

  • Gezondheid en welzijn: Verzeker een goede gezondheid en promoot welvaart voor alle leeftijden.
  • Ongelijkheid verminderen: Dring ongelijkheid in en tussen landen terug.

Naar het dashboard